فصل نهم : اقسام تقدم و تأخّر و معيّت تقدم و تأخر بر پنج معنى اطلاق مىشود : 1 - تقدم و تأخر زمانى ، مانند ديروز بر امروز ، تقدم پدر بر پسر ، تقدم قديم بر حادث ، و تأخر امروز از ديروز ، پسر از پدر ، حادث از قديم ؛ اين‌گونه تقدم و تأخر داراى دو صورت است : الف - بالذات ، مانند تقدم ديروز بر امروز . ب - بالغير ، مانند ساير مثال‌ها . 2 - تقدّم و تأخر به طبع ، مانند تقدم يك بر دو و جوهر بر عرض و تأخر دو از يك و عرض از جوهر . معنى اين تقدم اين است كه هرجا متأخر باشد ، متقدم نيز هست ، اما لازم نيست هرجا متقدم باشد ، متأخر نيز باشد . تقدم شرط بر مشروط نيز از اين قبيل است . 3 - تقدم و تأخر به رتبه ، مانند تقدم جنس الاجناس بر جنس متوسط ، تقدم جنس متوسط بر جنس سافل ، تقدم جنس سافل بر نوع الانواع و تأخر اين‌ها از يكديگر ، در صورتى كه از آن طرف در نظر گرفته شوند ، اما اگر اين امور را از اين طرف در نظر بگيريم ، متقدم ، متأخر و متأخر ، متقدم خواهد شد . زير اين‌گونه تقدم به اعتبار نسبت با يك مبدأ است و بديهى است كه اگر مبدأ مختلف شد ، متقدم متأخر شده و متأخر متقدم مىگردد . تقدم مكانى از اين قبيل است ، مانند تقدم امام جماعت بر مأمومين به اعتبار اين‌كه مبدأ ، طرف قبله است . اين تقدم نيز داراى دو صورت است : الف - تقدم به طبع ، مانند تقدم مكان آتش بر مكان هوا ، در صورتى كه مبدأ ، فوق باشد . ب - تقدم به وضع ، مانند تقدم صف اول بر صف دوم . تقدم مقدمات بر نتايج در باب علوم و نيز تقدم حروف بر الفاظ و تقدم الفاظ بر اقوال به يك اعتبار از اين قسم و به اعتبارى ديگر از قسم تقدم به طبع است . 4 - تقدم به شرف ، مانند تقدم معلّم بر متعلّم و فاضل بر مفضول و تأخر متعلم و مفضول از معلم و فاضل . 5 - تقدم به ذات ، مانند تقدم علت بر معلول و تأخر معلول از علت ، اگرچه متقدم و